Αυξημένη παραθορμόνη: τι σημαίνει και ποιες εξετάσεις χρειάζονται

Η παραθορμόνη (PTH) είναι η ορμόνη που παράγουν οι τέσσερις παραθυρεοειδείς αδένες, μικροί σαν μπιζέλι αδένες στον τράχηλο, και ρυθμίζει το ασβέστιο του αίματος. Όταν μια εξέταση δείχνει αυξημένη παραθορμόνη, το πρώτο που κοιτάμε είναι το ασβέστιο: από αυτό εξαρτάται αν πρόκειται για πρόβλημα των ίδιων των αδένων ή για αντίδραση σε άλλη αιτία, όπως η έλλειψη βιταμίνης D ή η νεφρική νόσος.

Παρακάτω εξηγούμε τι κάνει η παραθορμόνη, τι μπορεί να σημαίνει μια υψηλή τιμή, ποιες εξετάσεις χρειάζονται για να βρεθεί η αιτία και πότε η λύση είναι χειρουργική.

Τι είναι η παραθορμόνη και τι κάνει

Ο μοναδικός ρόλος των παραθυρεοειδών αδένων είναι να παράγουν παραθορμόνη, ώστε το ασβέστιο του αίματος να μένει σε σωστά επίπεδα. Όταν το ασβέστιο πέφτει, η PTH αυξάνεται και το ανεβάζει με τρεις τρόπους:

• απελευθερώνει ασβέστιο από τα οστά,
• βοηθά το έντερο να απορροφά ασβέστιο από τις τροφές, ενεργοποιώντας τη βιταμίνη D στους νεφρούς,
• βοηθά τους νεφρούς να κρατούν το ασβέστιο αντί να το αποβάλλουν στα ούρα.

Όταν το ασβέστιο επανέλθει στα φυσιολογικά επίπεδα, οι αδένες μειώνουν την παραγωγή και η PTH πέφτει. Η παραθορμόνη ρυθμίζει επίσης τον φώσφορο, αυξάνοντας την αποβολή του από τους νεφρούς.

Τι σημαίνει η αυξημένη παραθορμόνη

Η αυξημένη παραθορμόνη ονομάζεται υπερπαραθυρεοειδισμός. Το είδος του εξαρτάται κυρίως από το ασβέστιο του αίματος:

Μια φυσιολογική τιμή PTH δεν είναι πάντα καθησυχαστική: όταν το ασβέστιο είναι υψηλό, ακόμη και μια παραθορμόνη μέσα στα φυσιολογικά όρια μπορεί να είναι παθολογική.

Πρωτοπαθής υπερπαραθυρεοειδισμός

Είναι η τρίτη συχνότερη ενδοκρινολογική πάθηση, μετά τον σακχαρώδη διαβήτη και τις παθήσεις του θυρεοειδούς. Στο 80 έως 85% των περιπτώσεων οφείλεται σε ένα καλοήθες αδένωμα, στο 10 έως 15% σε προσβολή περισσότερων αδένων και σε λιγότερο από 1% σε καρκίνωμα. Είναι 3 έως 4 φορές συχνότερος στις γυναίκες, με αιχμή στις ηλικίες 50 έως 60 ετών. Δείτε αναλυτικά τον πρωτοπαθή υπερπαραθυρεοειδισμό.

Δευτεροπαθής υπερπαραθυρεοειδισμός

Εδώ οι αδένες αντιδρούν σωστά σε ένα πρόβλημα που χαμηλώνει το ασβέστιο. Οι συχνότερες αιτίες είναι:

• η έλλειψη βιταμίνης D, καθώς περίπου το 50% του παγκόσμιου πληθυσμού έχει ανεπάρκεια βιταμίνης D,
• η χρόνια νεφρική νόσος,
• η δυσαπορρόφηση, για παράδειγμα σε κοιλιοκάκη, φλεγμονώδη νόσο του εντέρου ή μετά από βαριατρική επέμβαση,
• η χρόνια χαμηλή πρόσληψη ασβεστίου και η αυξημένη απώλεια ασβεστίου στα ούρα,
• ορισμένα φάρμακα, όπως τα διφωσφονικά, το denosumab, το λίθιο, τα διουρητικά και ορισμένα αντιεπιληπτικά.

Η παραθορμόνη μένει αυξημένη όσο υπάρχει το ερέθισμα που χαμηλώνει το ασβέστιο και επανέρχεται όταν αυτό διορθωθεί. Για τη μορφή που συνδέεται με τη νεφρική νόσο, δείτε τον δευτεροπαθή υπερπαραθυρεοειδισμό.

Υψηλή παραθορμόνη με φυσιολογικό ασβέστιο

Πριν μιλήσουμε για πρόβλημα των ίδιων των αδένων, πρέπει να αποκλειστούν οι αιτίες δευτεροπαθούς αύξησης, με πρώτη την έλλειψη βιταμίνης D. Για να τεθεί η διάγνωση του νορμοασβεστιαιμικού πρωτοπαθούς υπερπαραθυρεοειδισμού, η PTH πρέπει να είναι αυξημένη σε τουλάχιστον δύο μετρήσεις με απόσταση 3 έως 6 μηνών, με φυσιολογικό ολικό και ιονισμένο ασβέστιο, αφού η βιταμίνη D έχει αναπληρωθεί πάνω από 30 ng/ml και ο eGFR είναι τουλάχιστον 60 ml/min/1,73 m².

Περίπου το 2,5% του πληθυσμού αναμένεται να έχει τιμές PTH λίγο πάνω από το ανώτερο φυσιολογικό όριο χωρίς να έχει κάποια νόσο. Από την άλλη, έως 20% των περιπτώσεων νορμοασβεστιαιμικού υπερπαραθυρεοειδισμού εξελίσσονται στην κλασική μορφή με υψηλό ασβέστιο, γι’ αυτό χρειάζεται παρακολούθηση.

Ποιες εξετάσεις χρειάζονται

Η παραθορμόνη δεν ερμηνεύεται ποτέ μόνη της. Μαζί της ελέγχονται συνήθως:

• το ασβέστιο του αίματος, διορθωμένο ως προς τη λευκωματίνη ή ιονισμένο,
• ο φώσφορος,
• η 25(OH) βιταμίνη D,
• η κρεατινίνη και ο eGFR για τη νεφρική λειτουργία,
• το ασβέστιο ούρων 24ώρου,
• κατά περίπτωση η αλκαλική φωσφατάση και το μαγνήσιο.

Το ασβέστιο ούρων 24ώρου βοηθά να ξεχωρίσει ο πρωτοπαθής υπερπαραθυρεοειδισμός από τον υπερπαραθυρεοειδισμό που οφείλεται σε νεφρική πάθηση, και να αποκλειστεί η οικογενής υπασβεστιουρική υπερασβεστιαιμία, μια σπάνια κληρονομική κατάσταση.

Ποιες είναι οι φυσιολογικές τιμές

Οι φυσιολογικές τιμές της παραθορμόνης είναι συνήθως 10 έως 65 pg/ml, όμως διαφέρουν ανάλογα με το εργαστήριο και τη μέθοδο. Γι’ αυτό είναι καλό οι επαναληπτικές μετρήσεις να γίνονται στο ίδιο εργαστήριο, ώστε οι τιμές να συγκρίνονται αξιόπιστα.

Τι μπορεί να επηρεάσει το αποτέλεσμα

• Η βιοτίνη σε υψηλές δόσεις, πάνω από 5 mg την ημέρα, μπορεί να δώσει ψευδώς χαμηλή PTH. Συστήνεται διακοπή τουλάχιστον 48 ώρες πριν από την εξέταση.
• Η έλλειψη βιταμίνης D μπορεί να ανεβάσει την PTH και να μοιάζει με πρωτοπαθή υπερπαραθυρεοειδισμό.
• Το λίθιο και τα θειαζιδικά διουρητικά μπορεί να αυξήσουν το ασβέστιο και την παραθορμόνη. Μην διακόψετε όμως κανένα φάρμακο χωρίς οδηγία του γιατρού σας.

Συνήθως δεν χρειάζεται νηστεία, αλλά ορισμένοι γιατροί ζητούν νηστεία ή αιμοληψία σε συγκεκριμένη ώρα της ημέρας.

Ποια συμπτώματα προκαλεί

Οι περισσότεροι άνθρωποι με πρωτοπαθή υπερπαραθυρεοειδισμό δεν έχουν συμπτώματα και η διάγνωση γίνεται συχνά τυχαία, από εξετάσεις για άλλο λόγο. Όταν το ασβέστιο είναι υψηλό, μπορεί να εμφανιστούν:

• δυσκοιλιότητα, ναυτία, έμετοι ή πόνος στην κοιλιά,
• αυξημένη δίψα και συχνοουρία,
• πέτρες στα νεφρά,
• πόνοι και αδυναμία σε οστά, αρθρώσεις και μύες,
• κόπωση,
• αλλαγές στη διάθεση, όπως κατάθλιψη ή σύγχυση.

Ακόμη και χωρίς ενοχλήσεις, έως 55% των ασθενών έχουν σιωπηλή νεφρασβέστωση ή πέτρες στα νεφρά. Για τα πιο ήπια και συχνά παραγνωρισμένα σημάδια, δείτε τα συμπτώματα του πρωτοπαθούς υπερπαραθυρεοειδισμού που συχνά αγνοούνται.

Πώς πέφτει η παραθορμόνη

Η αντιμετώπιση εξαρτάται από την αιτία:

• Έλλειψη βιταμίνης D: η αναπλήρωση, με στόχο επίπεδα πάνω από 30 ng/ml, μπορεί να μειώσει την παραθορμόνη.
• Χρόνια νεφρική νόσος: περιορισμός του φωσφόρου στη διατροφή, φωσφοροδεσμευτικά, βιταμίνη D και ασβεστιομιμητικά φάρμακα, σε συνεργασία με τον νεφρολόγο.
• Πρωτοπαθής υπερπαραθυρεοειδισμός: η μόνη οριστική θεραπεία είναι η χειρουργική αφαίρεση του παθολογικού αδένα, με ποσοστά ίασης πάνω από 95%. Σε ασθενείς που δεν μπορούν να χειρουργηθούν, η σινακαλσέτη μειώνει το ασβέστιο σε περισσότερους από 70%, χωρίς όμως να βελτιώνει την οστική πυκνότητα.

Πότε χρειάζεται χειρουργείο στον πρωτοπαθή υπερπαραθυρεοειδισμό

Η παραθυρεοειδεκτομή ενδείκνυται σε όλους τους ασθενείς με συμπτώματα και πρέπει να εξετάζεται στους περισσότερους ασυμπτωματικούς. Σύμφωνα με τις διεθνείς οδηγίες του 2022, σε ασθενή χωρίς συμπτώματα συστήνεται όταν υπάρχει ένα από τα εξής:

• ασβέστιο αίματος πάνω από 1 mg/dl υψηλότερα από το ανώτερο φυσιολογικό όριο,
• κάταγμα σπονδύλου ή οστική πυκνότητα με T-score -2,5 ή χαμηλότερο σε οποιοδήποτε σημείο,
• eGFR ή κάθαρση κρεατινίνης κάτω από 60 ml/min,
• πέτρες στα νεφρά ή νεφρασβέστωση στην απεικόνιση,
• υπερασβεστιουρία, για παράδειγμα πάνω από 250 mg την ημέρα στις γυναίκες και πάνω από 300 mg στους άνδρες,
• ηλικία κάτω από 50 ετών, που αρκεί από μόνη της.

Δείτε αναλυτικά πώς γίνεται η παραθυρεοειδεκτομή, πώς εντοπίζεται ο παθολογικός αδένας πριν από την επέμβαση και τι περιλαμβάνει η ανάρρωση.

Συχνές ερωτήσεις

Ποιες είναι οι φυσιολογικές τιμές της παραθορμόνης;

Συνήθως 10 έως 65 pg/ml, με μικρές διαφορές ανάμεσα στα εργαστήρια. Η τιμή ερμηνεύεται πάντα μαζί με το ασβέστιο: αν το ασβέστιο είναι υψηλό, ακόμη και μια παραθορμόνη μέσα στα φυσιολογικά όρια μπορεί να είναι παθολογική.

Ποια συμπτώματα προκαλεί η αυξημένη παραθορμόνη;

Συχνά κανένα. Όταν συνοδεύεται από υψηλό ασβέστιο, μπορεί να προκαλέσει δυσκοιλιότητα, ναυτία, δίψα, συχνοουρία, πέτρες στα νεφρά, πόνους σε οστά και μύες, κόπωση και αλλαγές στη διάθεση.

Πώς πέφτει η παραθορμόνη;

Ανάλογα με την αιτία. Αν οφείλεται σε έλλειψη βιταμίνης D, η αναπλήρωση της βιταμίνης μπορεί να τη μειώσει. Στη χρόνια νεφρική νόσο ρυθμίζεται με διατροφή και φάρμακα. Στον πρωτοπαθή υπερπαραθυρεοειδισμό η χειρουργική αφαίρεση του παθολογικού αδένα είναι η μόνη οριστική θεραπεία, με ίαση σε πάνω από 95% των ασθενών.

Υπάρχει φάρμακο για την αυξημένη παραθορμόνη;

Στον δευτεροπαθή υπερπαραθυρεοειδισμό της νεφρικής νόσου χρησιμοποιούνται φωσφοροδεσμευτικά, βιταμίνη D και ασβεστιομιμητικά, όπως η σινακαλσέτη. Στον πρωτοπαθή, η σινακαλσέτη μπορεί να ρίξει το ασβέστιο σε ασθενείς που δεν μπορούν να χειρουργηθούν, όμως δεν θεραπεύει τη νόσο και δεν βελτιώνει την οστική πυκνότητα.

Τι διατροφή βοηθά όταν η παραθορμόνη είναι αυξημένη;

Εξαρτάται από την αιτία. Στον πρωτοπαθή υπερπαραθυρεοειδισμό το ασβέστιο της διατροφής δεν κόβεται, αλλά μένει στα φυσιολογικά επίπεδα, περίπου 1.000 έως 1.200 mg την ημέρα, και η βιταμίνη D διατηρείται πάνω από 30 ng/ml. Στη χρόνια νεφρική νόσο σημασία έχει κυρίως ο περιορισμός του φωσφόρου, σε συνεργασία με τον νεφρολόγο.

Πού απευθύνεστε

Η αυξημένη παραθορμόνη χρειάζεται σωστή ερμηνεία πριν από οποιαδήποτε απόφαση. Ο Δρ. Ιωάννης Μίντζηρας εξειδικεύτηκε στη χειρουργική ενδοκρινών αδένων στην Πανεπιστημιακή Κλινική του Marburg στη Γερμανία και διαθέτει 13 χρόνια εξειδίκευσης και άνω των 1.500 επεμβάσεων θυρεοειδούς και παραθυρεοειδών. Μπορείτε να δείτε αναλυτικά τη χειρουργική παραθυρεοειδών αδένων ή να επικοινωνήσετε για ραντεβού.

Πηγές

• MedlinePlus, Parathyroid Hormone (PTH) Test. https://medlineplus.gov/lab-tests/parathyroid-hormone-pth-test/
• MedlinePlus, Parathyroid hormone (PTH) blood test. https://medlineplus.gov/ency/article/003690.htm
• StatPearls, NCBI Bookshelf, Physiology, Parathyroid Hormone. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK499940/
• StatPearls, NCBI Bookshelf, Primary Hyperparathyroidism. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK441895/
• StatPearls, NCBI Bookshelf, Secondary Hyperparathyroidism. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557822/
• StatPearls, NCBI Bookshelf, Normocalcemic Hyperparathyroidism. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK555967/
• Journal of Bone and Mineral Research, Evaluation and Management of Primary Hyperparathyroidism: Summary Statement and Guidelines from the Fifth International Workshop. https://doi.org/10.1002/jbmr.4677
• JAMA Surgery, The American Association of Endocrine Surgeons Guidelines for Definitive Management of Primary Hyperparathyroidism. https://jamanetwork.com/journals/jamasurgery/fullarticle/2542667
• NIDDK, Primary Hyperparathyroidism. https://www.niddk.nih.gov/health-information/endocrine-diseases/primary-hyperparathyroidism

Σχετικά με τον γιατρό

Το παρόν κείμενο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την ιατρική συμβουλή. Η ερμηνεία των εξετάσεων και η επιλογή θεραπείας γίνονται εξατομικευμένα από τον θεράποντα γιατρό.

Δείτε επίσης όλα τα άρθρα για τους παραθυρεοειδείς αδένες.